Ngữ pháp tiếng Trung cơ bản: 8 cấu trúc câu cốt lõi cho người mới

Nhiều người sợ ngữ pháp tiếng Trung vì nghĩ nó rắc rối như tiếng Anh. Sự thật ngược lại: tiếng Trung không chia động từ theo thì, không chia số ít số nhiều, không có giống đực giống cái. Một động từ như 吃 (chī — ăn) giữ nguyên dù là tôi ăn, nó ăn hay hôm qua ăn. Cái khó của tiếng Trung nằm ở chữ Hán và thanh điệu, còn ngữ pháp cơ bản thì gọn gàng đến bất ngờ. Bài viết này gói toàn bộ ngữ pháp sống còn của HSK 1–2 vào 8 cấu trúc; nắm được là bạn nói được phần lớn câu giao tiếp hằng ngày.

1. Trật tự câu: Chủ ngữ - Động từ - Tân ngữ

Câu tiếng Trung cơ bản giống tiếng Việt về trật tự: ai - làm gì - cái gì. 我喝水 (Wǒ hē shuǐ — Tôi uống nước): 我 (tôi) + 喝 (uống) + 水 (nước). 他学汉语 (Tā xué Hànyǔ — Anh ấy học tiếng Trung). Chỉ cần nhớ trật tự này, bạn ghép được vô số câu bằng cách thay từ vựng.

Khác biệt lớn nhất với tiếng Việt là trạng ngữ thời gian và nơi chốn thường đứng trước động từ, không đứng cuối câu: 我今天在家 (Wǒ jīntiān zài jiā — Hôm nay tôi ở nhà) — "hôm nay" đứng sau chủ ngữ, không phải cuối câu.

2 và 3. Hai động từ "là": 是 và 有

是 (shì) dùng để nối hai danh từ, nghĩa là "là": 我是学生 (Wǒ shì xuéshēng — Tôi là học sinh). Lỗi kinh điển của người mới là dùng 是 trước tính từ — sai. "Tôi bận" không nói 我是忙 mà nói 我很忙 (Wǒ hěn máng), dùng 很 chứ không dùng 是.

有 (yǒu) nghĩa là "có", diễn tả sở hữu hoặc tồn tại: 我有一个弟弟 (Wǒ yǒu yí ge dìdi — Tôi có một em trai). Phủ định của 有 là trường hợp đặc biệt: luôn dùng 没有 (méiyǒu), không bao giờ dùng 不有.

4. Phủ định: 不 và 没 khác nhau thế nào

Đây là một trong những điểm người Việt hay sai nhất. 不 (bù) phủ định hiện tại, tương lai, thói quen và ý muốn: 我不喝咖啡 (Wǒ bù hē kāfēi — Tôi không uống cà phê, ý chỉ thói quen). 没 (méi) phủ định hành động đã xảy ra trong quá khứ: 我没喝咖啡 (Wǒ méi hē kāfēi — Tôi đã không uống cà phê, chưa uống).

• 不 + động từ: phủ định ý muốn / thói quen / tương lai — 我不去 (tôi không đi).
• 没(有) + động từ: phủ định việc đã/chưa xảy ra — 我没去 (tôi đã không đi, chưa đi).
• Nhớ ngoại lệ: phủ định của 有 luôn là 没有, không dùng 不有.

5. Trợ từ 的: sợi dây nối sở hữu và miêu tả

的 (de) nối từ chỉ sở hữu hoặc miêu tả với danh từ, tương đương "của" hoặc biến tính từ thành định ngữ: 我的书 (wǒ de shū — sách của tôi), 红色的车 (hóngsè de chē — chiếc xe màu đỏ). Với quan hệ thân thiết (người nhà, bạn bè) có thể lược 的: 我妈妈 (mẹ tôi) nghe tự nhiên hơn 我的妈妈.

6, 7 và 8. Ba cách đặt câu hỏi

Tiếng Trung có ba kiểu hỏi bạn phải thuộc lòng. Thứ nhất, thêm 吗 (ma) vào cuối câu khẳng định: 你好吗？ (Nǐ hǎo ma? — Bạn khỏe không?). Thứ hai, dùng từ để hỏi (谁 ai, 什么 cái gì, 哪儿 ở đâu, 几/多少 bao nhiêu, 怎么 thế nào) đặt đúng vị trí của thông tin cần hỏi — không đảo trật tự câu như tiếng Anh: 你去哪儿？ (Nǐ qù nǎr? — Bạn đi đâu?), "đâu" nằm đúng chỗ tân ngữ.

Thứ ba là câu hỏi chính phản: ghép dạng khẳng định và phủ định của động từ/tính từ liền nhau: 你是不是学生？ (Nǐ shì bu shì xuéshēng? — Bạn có phải học sinh không?), 好不好？ (hǎo bu hǎo? — được không?). Kiểu hỏi này rất hay gặp trong giao tiếp và trong đề thi HSK.

• Đừng trộn 吗 với câu hỏi chính phản: 你是不是学生吗？ là sai.
• Trả lời câu 吗 bằng cách lặp lại động từ: hỏi 你去吗？ trả lời 去 (đi) hoặc 不去 (không đi), ít khi nói 是/不是.
• Luyện mỗi điểm bằng 3 câu về chính mình để biến công thức thành phản xạ.

Học ngữ pháp sao cho nhớ

Đừng học ngữ pháp bằng cách chép công thức. Mỗi cấu trúc, hãy đặt ngay 3 câu về bản thân và nói to lên. Ngữ pháp HSK 1–2 ít đến mức bạn có thể dán 8 cấu trúc này lên tường và dùng hết trong một tuần giao tiếp. Khi đã quen, các điểm khó hơn (了, 把, 被, bổ ngữ) sẽ đến tự nhiên qua giáo trình, vì chúng đều dựa trên nền 8 cấu trúc gốc này.